Biologisch afbreekbaar en composteerbaar – wat houdt dat in?

Veel producten bevatten grondstoffen van natuurlijke oorsprong. Maar wat houdt het precies in als een materiaal biologisch afbreekbaar of composteerbaar is?

Deze termen verwijzen naar natuurlijke afbraakprocessen. Ze zijn echter aan bepaalde voorwaarden gebonden en staan niet gelijk aan een algemeen advies voor afvalverwerking.

Bos en hernieuwbare grondstoffen

Bossen zijn complexe ecosystemen. Planten, dieren, schimmels en micro-organismen staan daar in voortdurende wisselwerking met elkaar. Organisch materiaal wordt door natuurlijke processen geleidelijk afgebroken en de bestanddelen ervan kunnen weer deel gaan uitmaken van natuurlijke kringlopen. 

Hout is een natuurlijke, hernieuwbare grondstof. Hout bestaat uit een natuurlijk polymeercomplex dat in de kringloop van de natuur door gespecialiseerde organismen kan worden afgebroken. Daarbij kunnen de bestanddelen ervan worden omgezet tot basisbestanddelen zoals kooldioxide (CO₂) en water. De weerstand van het hout, met name door lignine, kan dit proces vertragen.

De bron: Fengel, D. & Wegener, G. (1984 / Nachdruck 2003): Wood: Chemistry, Ultrastructure, Reactions. 

Houtvezels als grondstof

Hout kan in verschillende vormen worden verwerkt, bijvoorbeeld tot houtvezels. Op deze achtergrondpagina worden de algemene verbanden rond deze grondstof en de biologische afbraakprocessen ervan toegelicht.

Welke eigenschappen en bijzonderheden voor afzonderlijke producten gelden, wordt telkens op de bijbehorende productpagina uitgelegd.

Wat betekent ‘biologisch afbreekbaar’?

Biologische afbreekbaarheid beschrijft het vermogen van organische materialen om onder geschikte omstandigheden door micro-organismen en natuurlijke processen te worden afgebroken.

Hoe snel en in welke mate dit gebeurt, hangt onder andere af van vochtigheid, temperatuur, zuurstof, tijd en de eigenschappen van het materiaal. Biologisch afbreekbaar betekent daarom niet dat een materiaal zich onmiddellijk of onder alle omstandigheden op dezelfde manier gedraagt.

Wat betekent ‘composteerbaar’?

Compostering is een biologisch proces waarbij organisch materiaal onder geschikte omstandigheden door micro-organismen wordt afgebroken. Daarbij spelen luchttoevoer, vochtigheid, temperatuur en de samenstelling van de compost een rol.

Composteerbaarheid beschrijft dus een materiaaleigenschap onder bepaalde omstandigheden. Dit is niet automatisch gelijk te stellen aan een algemeen advies voor afvalverwerking.

Thuiscompostering en industriële compostering

In een compostbak thuis of in de tuin kunnen de temperatuur, de vochtigheid en de luchttoevoer schommelen. Het afbraakproces kan daardoor variëren en verloopt vaak langzamer.

Industriële composteerinstallaties kunnen werken bij constant hoge temperaturen. Als richtwaarde worden temperaturen van meer dan 60 °C genoemd. In tuincompost ontbreken dergelijke constant hoge temperaturen; de afbraak van hout verloopt daarom aanzienlijk langzamer en wordt vooral door schimmels gedragen.

Voor compostering in de tuinbouw wordt aanbevolen om houtmateriaal te mengen met stikstofrijk, groen tuinafval en te zorgen voor voldoende vocht. Als mogelijke versnellers worden hoornmeel of mest genoemd. Droogte kan de activiteit van houtafbrekende schimmels remmen. 

In de norm NF T 51-800 (2015) (die eigenlijk voor kunststoffen is opgesteld) wordt de referentiemethode voor tuinbouwcompostage beschreven: deze vereist een afbraak van ten minste 85% binnen 12 maanden bij kamertemperatuur. Onbehandeld hout in de vorm van dunne spaanders of zaagsel voldoet zonder problemen aan deze criteria, in tegenstelling tot massieve stukken. 

Zie ook:

• Götte, R. (2019): Kompostierung im Garten: Biologische Grundlagen und Praxishandbuch. Ulmer Verlag. 

• Joergensen, R. G. (2015): Ökologischer Landbau: „Stoffdynamik bei der Kompostierung von holzreichen Substraten.“ 

• Thomé-Kozmiensky, K. J. & Beckmann, M. (Hrsg.) (2015): Handbuch der Kompostierung: Band 4 – Biologische Abfallverwertung. TK Verlag. 

• NF T 51-800 (2015): Plastics – Specifications for plastics suitable for home composting;  

Afvalverwerking: de plaatselijke voorschriften zijn van toepassing

De voorschriften voor de afvalverwerking van organisch materiaal kunnen per gemeente verschillen. Afhankelijk van de lokale verordening kan bijvoorbeeld gebruik worden gemaakt van de biobak, de restafvalbak of andere afvalverwerkingsmethoden.

Een vermelding over biologische afbreekbaarheid of composteerbaarheid vervangt daarom niet de regionale afvalverwerkingsvoorschriften. Voor de concrete afvalverwerking gelden altijd de voorschriften van de bevoegde gemeentelijke afvalverwerker.

Natuurlijke kringloop van stoffen

Natuurlijke grondstoffen en biologische afbraakprocessen maken deel uit van een stofkringloop. Hout is een natuurlijk polymeercomposiet dat, nadat de boom is afgestorven, door gespecialiseerde organismen kan worden afgebroken. Daarbij worden de organische bestanddelen stapsgewijs omgezet; lignine kan de afbraak vertragen.

De brons: Fengel, D. & Wegener, G. (1984 / Nachdruck 2003): Wood: Chemistry, Ultrastructure, Reactions.